A-  |  A+   
  

 ถิ่นฐาน ผู้คน ตามลำน้ำบนที่ราบป่าสักตอนล่าง

 

เรื่อง: ณัฐวิทย์ พิมพ์ทอง 

 

 

เขาพระฉาย พื้นที่สำคัญทางพุทธศาสนา พบหลักฐานการอยู่อาศัยของผู้คนมาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์
เขาพระฉาย พื้นที่สำคัญทางพุทธศาสนา พบหลักฐานการอยู่อาศัยของผู้คนมาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์

 

 

แม่น้ำป่าสักมีต้นกำเนิดอยู่บริเวณเทือกเขาเพชรบูรณ์ในจังหวัดเลย ไหลผ่านพื้นที่ต่างๆ ตามแนวเหนือ-ใต้จนเข้าสู่เขตจังหวัดสระบุรีทางฝั่งตะวันออก ซึ่งเป็นเทือกเขาสลับกับที่ราบ ก่อนจะไหลเปลี่ยนทิศทางสู่พื้นที่ราบลุ่มทางฝั่งตะวันตก แล้วจึงไหลลงใต้รวมกับแม่น้ำเจ้าพระยาบริเวณท้ายเกาะเมืองจังหวัดพระนครศรีอยุธยา

ช่วงที่แม่น้ำป่าสักไหลผ่านกลุ่มเขามายังที่ราบลุ่มฝั่งตะวันตกในจังหวัดสระบุรี เป็นบริเวณเดียวกันกับที่มีลำน้ำธรรมชาติจากกลุ่มเขาทางตะวันออกไหลมาสมทบ ๓ สาย คือ ห้วยลี่ ห้วยกุดนกเป้า และห้วยจระเข้ ไหลรวมกันในชื่อ “คลองเพรียว” แล้วจึงมาบรรจบกับแม่น้ำป่าสักบริเวณบ้านปากเพรียว อันเป็นตัวจังหวัดสระบุรีในปัจจุบัน บริเวณดังกล่าวเป็นพื้นที่ดอนใกล้เขาสูง ก่อนจะลาดเทไปทางตะวันตกและตะวันตกเฉียงใต้ในเขตอำเภอเสาไห้และอำเภอหนองแซงตามลำดับ

 

เขาต้นน้ำกับหลักฐานผู้คนและศาสนา

กลุ่มเขาตะวันออกในเขตจังหวัดสระบุรี มีอาณาบริเวณครอบคลุมพื้นที่หลายอำเภอ ได้แก่ อำเภอมวกเหล็ก อำเภอแก่งคอย อำเภอหนองแค อำเภอวิหารแดง และอำเภอเมืองสระบุรี เป็นแหล่งต้นน้ำสำคัญของลำน้ำน้อยใหญ่หลายสายบนที่ราบโดยรอบ นอกจากกลุ่มเขาอันเป็นต้นน้ำของคลองเพรียวที่ไหลรวมกับแม่น้ำป่าสักแล้ว ยังมีกลุ่มเขาสำคัญอยู่บริเวณอุทยานแห่งชาติน้ำตกสามหลั่น อันเป็นต้นกำเนิดลำน้ำขนาดเล็กที่ไหลลงสู่พื้นราบ นอกจากนี้ยังพบหลักฐานของผู้คนในอดีตเป็นรูปฝ่ามือ รูปสัตว์ และเส้นคดโค้งสีแดงจากดินเทศ ประทับอยู่บริเวณเพิงผาเขาพระพุทธฉาย ภายในบริเวณวัดพระพุทธฉาย อำเภอเมืองสระบุรี

ในหนังสือ ศิลปะถ้ำสมัยประวัติศาสตร์ ภาคกลาง ภาคใต้ อธิบายว่า ภาพที่ปรากฏบนเพิงผาดังกล่าวมีอายุร่วมสมัยกับยุคก่อนประวัติศาสตร์ สะท้อนให้เห็นว่าพื้นที่สูงแห่งนี้เคยมีผู้คนในยุคแรกเริ่มอยู่อาศัย ซึ่งคงเป็นเวลาเดียวกันกับที่ราบลุ่มทางตะวันตก อันเป็นส่วนหนึ่งของดินดอนสามเหลี่ยมเก่า (Old delta) ยังคงมีสภาพชื้นแฉะ มีลักษณะเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ (wetland) ส่งผลให้ผู้คนอยู่อาศัยได้เฉพาะบริเวณที่สูงและเชิงเขาโดยรอบ ก่อนจะกระจายตัวลงสู่พื้นราบต่อเมื่อพื้นที่เหล่านี้เกิดการแข็งตัวและสามารถตั้งถิ่นฐานได้

 

 

รอยพระพุทธบาทภายในมณฑปวัดพระพุทธฉายบ่งบอกถึงการเข้ามาของพุทธศาสนาในแถบนี้

 

"เงาพระพุทธเจ้า" หรือพระฉาย ความเชื่อที่เข้ามาในสมัยอยุธยา
“เงาพระพุทธเจ้า” หรือพระฉาย ความเชื่อที่เข้ามาในสมัยอยุธยา

 

นอกจากนี้ยังพบหลักฐานทางพระพุทธศาสนา คือ รอยจำหลักพระบาทเบื้องขวาภายในมณฑปสมัยอยุธยาตอนปลายบนยอดเขาพระพุทธฉาย ที่ฝ่าพระบาทมีวงล้อธรรมจักร ประกอบด้วยกำ ๘ ซี่ อันหมายถึงมรรค ๘ ซึ่งในหนังสือ รอยพระบาทพระพุทธเจ้า ๕ พระองค์ ในภัททกัปป์นี้ ตามกรอบคิดแบบสิงหล-สยาม อธิบายว่า รอยพระบาทบนยอดเขาพระพุทธฉายนั้นสามารถกำหนดอายุได้ราวพุทธศตวรรษที่ ๕ สะท้อนถึงการเข้ามาของพระพุทธศาสนาในยุคต้นประวัติศาสตร์ ผ่านการติดต่อของผู้คนบนเส้นทางการค้าระยะไกล ด้วยพื้นที่แถบนี้ในอดีตอยู่ไม่ไกลจากชายฝั่งทะเลเดิม มีเมืองโบราณอู่ตะเภาหรือเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “บ้านดงเมือง” ในเขตอำเภอหนองแซง ทำหน้าที่เป็นเมืองท่าชายฝั่งและเป็นจุดเปลี่ยนผ่านของการเดินทางจากทะเลสู่แม่น้ำลำคลอง ก่อนจะไปถึงพื้นที่ส่วนในซึ่งมีเมืองโบราณศรีเทพในเขตจังหวัดเพชรบูรณ์ เป็นบ้านเมืองสำคัญบนลุ่มน้ำป่าสักตอนบน

ขณะเดียวกัน พระพุทธศาสนาในพื้นที่แถบนี้มีความสืบเนื่องมาจนถึงสมัยอยุธยา ด้วยมีความเชื่อในเรื่องเงาพระพุทธเจ้าว่า พระพุทธองค์ได้เดินทางมาและแสดงอภินิหารปรากฏเป็นเงาประทับอยู่บนเพิงผาของเขาพระพุทธฉาย อันอยู่ในตำแหน่งที่ไม่ไกลจากจุดที่พบภาพเขียนสียุคก่อนประวัติศาสตร์

ในหนังสือ คำให้การชาวกรุงเก่า กล่าวถึงตำนานพระพุทธฉายว่า

…ที่เขาปัถวี (เขาพระพุทธฉาย) ในระยะทางห่างจากเขาสุวรรณบรรพตที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาทเบื้องซ้ายราวเดินเท้า ๑ วัน มีเพิงผาอย่างพังพานพญานาค ซึ่งสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จมาประทับอาศัยอยู่ จนเกิดเป็นรอยพระพุทธเจ้าติดอยู่ที่เพิงผานั้น…

 

อ่านเนื้อหาเต็มได้ที่ : วารสารเมืองโบราณ ปีที่ ๔๓ ฉบับที่ ๑